Operis Heraldici Principia
Podział administracyjny
Polska heraldyka ziemska

Polska heraldyka ziemska

Herby ziem i wywodzących się z nich województw zaczęły powstawać, względnie ustalać się w XIV w. za panowania Kazimierza Wielkiego. Część z nich ma rodowód sięgający wieku poprzedniego jako dawne godła książąt udzielnych panujących nad daną ziemią, inne zostały wymyślone w trybie administracyjnym specjalnie jako herby ziemskie dla sukcesywnie włączanych do Korony terytoriów, nie mających wcześniej swoich herbów.

Do tych pierwszych należą herb Kujaw (A) i dwóch województw kujawskich (inowrocławskiego (A) i brzesko-kujawskiego (B), oraz spokrewnione z nimi herby ziem sieradzkiej (C) i łęczyckiej (D), będące niegdyś herbami kujawskich Piastów. Godłem jest we wszystkich ukoronowany połuorzeł-połulew, hybryda charakterystyczna dla polskiej heraldyki, w której zjednoczenia dwóch herbów w jednej tarczy (w tym wypadku cały orzeł i cały lew) są bardzo rzadkie. Różnią się one między sobą barwami i ułożeniem figury, oraz barwami pola, bardzo zresztą niestałymi i chyba do końca ostatecznie nie ustalonymi. Najstabilniejszy z tego kwartetu jest herb łęczycki (czerwony połulew w srebrnym polu, srebrny połuorzeł w polu czerwonym).


A    B     C     D


Bardzo podobny herb miała
ziemia liwska na Mazowszu: w srebrnym polu ukoronowane czarny połuniedźwiedź i czerwony połuorzeł.




Herbem Wielkopolski była pierwotnie ukoronowana bawola głowa ze złotym kolcem w nozdrzach na czerwono-srebrnej szachownicy, nadana tej prowincji przez króla Kazimierza Wielkiego. Pełniła one tę rolę do drugiej połowy XV w., od kiedy to była uważana już tylko za herb województwa kaliskiego. Do roli herbu całej dzielnicy wielkopolskiej awansował za to dotychczasowy herb województwa poznańskiego, czyli srebrny orzeł w czerwonym polu, będący spuścizną po Piastach wielkopolskich.


   


Taki sam herb miało województwo mazowieckie, jako spadek po ostatnich Piastach mazowieckich wygasłych na początku XVI w. Dla odróżnienia od herbu wielkopolskiego i jako pamiątka dawnej niezależności dodawano często do tarczy mitrę książęcą. Dla odmiany herby dwu innych województw mazowieckich, płockiego i rawskiego, powstały sztucznie w XVI w. i przedstawiają w czerwonym polu orła czarnego ze złotą literą „P” (Płock) względnie „R” (Rawa) na piersi (zresztą z pogwałceniem zasady alternacji).


    


      

Herb Prus Królewskich (w srebrnym polu czarny orzeł mieczowy) wywodzi się z herbu wielkiego mistrza krzyżackiego. Po zakończeniu wojny trzynastoletniej i inkorporacji zachodniej części państwa zakonnego do Polski jako Prusy Polskie, czarny orzeł został udostojniony przez króla Kazimierza Jagiellończyka przez dodanie elementu z jego rodowego herbu Pogoni - zbrojnego w miecz ramienia wyrastającego z prawego barku. "Obsunięta" na szyję korona miała symbolizować niesuwerenność wyposażonej w szeroką autonomię nowej prowincji. Orzeł mieczowy był równocześnie herbem dwóch z trzech województw pruskich: chełmińskiego i malborskiego. Trzecie pruskie województwo, pomorskie, używało symbolu charakterystycznego dla heraldyki południowego wybrzeża Bałtyku, w szczególności księstwa (zachodnio)pomorskiego pod panowaniem dynastii Gryfitów - czerwonego gryfa w srebrnym polu. Został ów herb nadany województwu dowolnie, „administracyjnie”, a nie w wyniku jakiejkolwiek tradycji heraldycznej odwołującej się do tradycji gryfa w tej części Pomorza, której nigdy nie było. Najpewniej stało się to na zasadzie analogii do zwyczajów heraldycznych na Pomorzu Zachodnim. Herbem biskupstwa/księstwa warmińskiego był baranek boży srebrny w czerwonym polu.


       



Taki sam baranek, ewentualnie kroczący na murawie zielonej, widniał w późniejszym herbie ziemi wieluńskiej; w średniowieczu godłem tej ziemi były dwa czarne rogi myśliwskie w polu złotym.


   



Herb ziemi sandomierskiej wywodzi się podobno od króla Ludwika Węgierskiego, który nadał temu województwu herb dwupolowy: prawe pole dzielone pięć razy w pas na czerwono i srebrno (motyw znany także z herbu Węgier), w lewym niebieskim złote gwiazdy, nawiązujące barwą do andegaweńskich lilii, liczbą (ustaloną ostatecznie na dziewięć) do liczby powiatów województwa. Bardzo podobny herb, różniący się tylko barwami miała ziemia sądecka (w prawym polu czerwono-złote pasy, w lewym dziewięć złotych gwiazd w złotym polu). Wyłączone z województwa sandomierskiego stopniowo województwo lubelskie miało w herbie w czerwonym polu srebrnego jelenia ze złotą koroną na szyi.


       



Województwo małopolskie (ziemia krakowska) prezentowało herb identyczny z herbem Korony (i w gruncie rzeczy też, z wyjątkiem korony, z herbem Wielkopolski i Mazowsza): srebrnego ukoronowanego orła w czerwonym polu. Dla odróżnienia go od herbu państwowego dodawano często złotą przepaskę na piersiach orła.




Pewną zagadką jest herb ziemi dobrzyńskiej: w czerwonym polu brodata głowa w koronie z rogami srebrnymi (lub złotymi), z odwróconą koroną na szyi. Datuje się ten herb na wiek XIV. Miałby jakoby przedstawiać portret króla Władysława Łokietka lub jego syna, Kazimierza Wielkiego. Bardziej prawdopodobna jest hipoteza, że jest to głowa legendarnego babilońskiego króla Nabuchodonozora, zamienionego według popularnej w średniowieczu legendy w byka. Korona na szyi powstała z błędnej interpretacji kołnierza, pojawiającego się w tym miejscu na najstarszych wizerunkach.




Województwo ruskie (ziemia lwowska) miało za herb złotego ukoronowanego lwa w niebieskim polu, wspinającego się na srebrną skałę. Podobne barwy ma herb wchodzącej w jego skład ziemi przemyskiej: złoty dwugłowy orzeł w niebieskim polu. Tego samego herbu używała zresztą ziemia sanocka. Inna część składowa Rusi, ziemia chełmska, prezentowała w zielonej tarczy kroczącego srebrnego niedźwiedzia między trzema drzewami.


        


  

Podlasie było pierwotnie częścią Litwy; dopiero po Unii Lubelskiej w 1569 roku weszło oficjalnie w skład Korony. Ten stan rzeczy odzwierciedla herb województwa, łączący w dwudzielnym polu herby Korony - srebrnego orła w czerwonym polu, i Litwy - Pogoń Litewską.




Tradycyjnym godłem Pomorza Zachodniego jest gryf. Występuje on tam jako znak napieczętny książąt pomorskich (Gryfitów) już od końca XII w. Od następnego stulecia upowszechnił się jako godło lokalnej dynastii panującej (zwanej od tego faktu Gryfitami), jej poszczególnych linii i w konsekwencji ziem wchodzących w skład Księstwa Pomorskiego. Barwy i inne elementy herbów poszczególnych ziem zmieniały się wraz z polityczno-dynastycznymi przetasowaniami wewnątrz księstwa. Ostatecznie ustalił się dla całego tego organizmu w XVI w. herb dziewięciopolowy z następującymi herbami:

Księstwo szczecińskie (Szczecin i ziemie po obydwu stronach ujścia Odry): w niebieskim polu czerwony gryf o dziobie i pazurach złotych. Herb ten jest heraldycznie niepoprawny (zignorowana zasada alternacji) i w roku 1521 cesarz Karol V zmienił na prośbę księcia Bogusława X barwę tarczy na złotą, jednak zmiana ta z niewiadomych przyczyn nigdy nie weszła w życie.

   


Księstwo pomorskie (Kamień Pomorski i ziemie na wschód od Księstwa szczecińskiego): w srebrnym polu czerwony gryf. Uznaje się go za herb całego Pomorza.




Księstwo kaszubskie (Koszalin, Połczyn): w złotym polu czarny gryf.




Księstwo wendyjskie (Słupsk, Sławno): w srebrnym polu gryf w lewoskośne pasy czerwono-zielone.

Księstwo rugijskie (Wyspa Rugia): tarcza dwudzielna w pas: 1. w złotym polu czarny połulew w czerwonej koronie; 2. w niebieskim polu czerwony mur w formie krokwi.

Ziemia uznamska (Wyspa Uznam): w czerwonym polu srebrny rybogryf.

Księstwo bardzkie (dzisiejsze Barth (Bardo), Stralsund (Strzałowo): w złotym polu czarny gryf ze skrzydłami czarno-srebrnymi w pas.

Hrabstwo choćkowskie (dzisiejsze Gützkow): w złotym polu dwie skośnie skrzyżowane czerwone sękate pałki, pomiędzy nimi cztery czerwone róże.




Księstwo wołogoskie (dzisiejsze Wolgast): tarcza dwudzielna w pas: 1. w czerwonym polu srebrny poługryf; 2. niebiesko-złota szachownica.
Heraldyczne abecadłoHistoria herbów i heraldykiRegułyBlazonowaniePolska heraldyka ziemskaBibliografiaGaleriaLinkiSklepImpressum